भारतीवसन्तगीतिः – Class IX Sanskrit – Chapter -1

प्रथमः पाठः भारतीवसन्तगीतिः

अयं पाठः “काकली” इति गीतसंग्रहात् सङ्कलितोऽस्ति। अस्य रचनाकारः आधुनिकसंस्कृतकविः पण्डितजानकीवल्लभशास्त्रीमहोदयः सन्ति। अस्मिन् पाठे कविः प्रकृतेः सौन्दर्यं वर्णयन् सरस्वतीं वीणावादनाय प्रार्थनां करोति।

निनादय नवीनामये वाणि! वीणाम्

मृदुं गाय गीतिं ललित-नीति-लीनाम् ।

मधुर-मञ्जरी-पिञ्जरी-भूत-मालाः

वसन्ते लसन्तीह सरसा रसालाः

कलापाः ललित-कोकिला-काकलीनाम् ।।1।।

निनादय नवीनामये वाणि! वीणाम्।।

वहति मन्दमन्दं सनीरे समीरे

कलिन्दात्मजायास्सवानीरतीरे,

नतां पε१मालोक्य मधुमाधवीनाम् ।।2।।

निनादय नवीनामये वाणि! वीणाम्।।

ललित-पल्लवे पादपे पुष्पपुञ्जे

मलयमारुतोच्चुम्बिते मञ्जुकुञ्जे,

स्वनन्तीन्ततिम्प्रेक्ष्य मलिनामलीनाम् ।।3।।

निनादय नवीनामये वाणि! वीणाम्।।

लतानां नितान्तं सुमंशान्तिशीलम्

चलेदुच्छलेत्कान्तसलिलं सलीलम्,

तवाकर्ण्य वीणामदीनां नदीनाम् ।।4।।

निनादय नवीनामये वाणि! वीणाम्।।

शब्दार्थाः
 निनादय  नितरां वादय  गुंजित करो/बजाओ  Play (the musical instrument)
 मृदुं  चारु, मधुरं  कोमल  Melodious
 ललितनीतिलीनाम्  सुन्दरनीतिसंलग्नाम्  सुन्दर नीति में लीन  Merged in nice rules
 मञ्जरी  आम्रकुसुमम्  आम्रकुसुमम् आम्रपुष्प  Blossom of mango tree
 पिञ्जरीभूतमालाः  पीतपङ्क्तयः  पीतपङ्क्तयः पीले वर्ण से युक्त पंक्तियाँ  Yellow rows
 लसन्ति  शोभन्ते  शोभन्ते सुशोभित हो रही हैं   Looking magnificent
 इह  अत्र  अत्र यहाँ  Here
 सरसाः   रसपूर्णाः   रसपूर्णाः मधुर  Juicy
 रसालाः  आम्राः  आम्राः आम के पेड़  Mango trees
 कलापाः  समूहाः  समूहाः समूह  Groups
 काकली  कोकिलानां ध्वनिः  कोकिलानां ध्वनिः कोयल की आवाज  Sound of cuckoo birds
 सनीरे  सजले  सजले जल से पूर्ण  Full of water
 समीरे  वायौ  वायौ हवा में   In the wind
 कलिन्दात्मजायाः  यमुनायाः  यमुनायाः यमुना नदी के  Of the river Yamuna
सवानीरतीरे  वेतसयुक्ते तटे बेंत की लता से युक्त तट पर  On the shore with bamboos
नताम् नतिप्राप्ताम् झुकी हुई  The bent
मधुमाधवीनाम्  मधुमाधवीलतानाम्  मधुर मालती लताओं का  Of Malti creepers
ललितपल्लवे  मनोहरपल्लवे मन को आकर्षित करने वाले पत्ते  On an attractive leaf
पुष्पपुञ्जे  पुष्पसमूहे  पुष्पों के समूह पर  On the bunch of flowers
मलयमारुतोच्चुम्बिते  मलयानिलसंस्पृष्टे चन्दन वृक्ष की सुगन्धित वायु से स्पर्श किये गये  Full of fragrance of sandal tree
मञ्जुकुञ्जे  शोभनलताविताने  सुन्दर लताओं से  In the summer
ततिं  पङ्क्तिं  समूह को  The row
प्रेक्ष्य  दृष्ट्वा  देखकर  Seeing
मलिनाम्  कृष्णवर्णाम्  मलिन  The black
अलीनाम्  भ्रमराणाम्  भ्रमरों के  Of drones
सुमम्  कुसुमम्  पुष्प को  The flower
शान्तिशीलम्  शान्तियुक्तम्  शान्ति से युक्त  Peaceful
उच्छलेत्  ऊर्ध्वं गच्छेत्  उच्छलित हो उठे  Go up
कान्तसलिलम्  मनोहरजलम्  स्वच्छ जल  Clear water
सलीलम्  क्रीडासहितम्  खेल-खेल के साथ  In a playful manner
आकर्ण्य  श्रुत्वा  सुनकर  Listening

अभ्यासः

 

1-एकपदेन उत्तरं लिखत-

(क) कविः कां सम्बोधयति?

उत्तरम्– कविः वाणीं  सम्बोधयति?।

(ख) कविः वाणीं कां वादयितुं प्रार्थयति?

उत्तरम्- कविः वाणीं वीणां वादयितुं प्रार्थयति।

(ग) कीदृशीं वीणां निनादयितुं प्रार्थयति?

उत्तरम्- नवीनां वीणां निनादयितुं प्रार्थयति।

(घ) गीतिं कथं गातुं कथयति?

उत्तरम्– गीतिं मृदुं  गातुं कथयति।

(ङ) सरसाः रसालाः कदा लसन्ति?

उत्तरम्– सरसाः रसालाः वसन्ते लसन्ति।


2-पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत-

(क) कविः वाणीं किं कथयति?

उत्तरम्- कविः वाणीं कथयति यत् नवीनां वीणां निनादय।

(ख) वसन्ते किं भवति?

उत्तरम्- सरसाः रसालाः वसन्ते लसन्ति कोकिलाः च कूजन्ति।

(ग) सलिलं तव वीणामाकर्ण्य कथम् उच्चलेत्?

उत्तरम्- सलिलं तव वीणामाकर्ण्य सलीलम् उच्चलेत्।

(घ) कविः भगवतीं भारतीं कस्याः तीरे मधुमाधवीनां नतां पङ्क्तिं अवलोक्य वीणां वादयितुं कथयति?

उत्तरम्-  कविः भगवतीं भारतीं यमुनायाः तीरे मधुमाधवीनां नतां पङ्क्तिं अवलोक्य वीणां वादयितुं कथयति।


3- ‘क’ स्तम्भे पदानि, ‘ख’ स्तम्भे तेषां पर्यायपदानि दत्तानि। तानि चित्वा पदानां समक्षे लिखत-

‘क’ स्तम्भः                    ‘ख’ स्तम्भः

(क) सरस्वती                  (1) तीरे

(ख) आम्रम्                    (2) अलीनाम्

(ग) पवनः                     (3) समीरः

(घ) तटे                        (4) वाणी

(ङ) भ्रमराणाम्                (5) रसालः

उत्तरम् –

‘क’ स्तम्भः                    ‘ख’ स्तम्भः

(क) सरस्वती                  (1) वाणी

(ख) आम्रम्                    (2) रसालः

(ग) पवनः                     (3) समीरः

(घ) तटे                        (4) तीरे

(ङ) भ्रमराणाम्                (5) अलीनाम्



4-अधोलिखितानि पदानि प्रयुज्य संस्कृतभाषया वाक्यरचनां कुरुत-

(क) निनादय                  (ख) मन्दमन्दम्

(ग) मारुतः                    (घ) सलिलम्

(ङ) सुमनः

उत्तरम् –

(क) निनादय – नवीनां वीणां निनादय                        

(ख) मन्दमन्दम् – वायुः मन्दमन्दं वहति

(ग) मारुतः    – मारुतः मन्दमन्दं वहति              

(घ) सलिलम् – सलिलं शीतलम् अस्ति

(ङ) सुमनः- सुमनः पुष्पस्य पर्यायपदम् अस्ति


5-प्रथमश्लोकस्य आशयं हिन्दीभाषया आङ्ग्लभाषया वा लिखत-

अध्यापक द्वारा की गयी व्याख्या के आधार पर छात्र स्वयं अर्थ लिखें


6- अधोलिखितपदानां विलोमपदानि लिखत-

(क) कठोरम् – …………………..

(ख) कटु – …………………..

(ग) शीघ्रम् – …………………..

(घ) प्राचीनम् – …………………..

(ङ) नीरसः – …………………..

उत्तरम् –

(क) कठोरम् –  मृदुम्

(ख) कटु – मधुरम्

(ग) शीघ्रम् – मन्दम्

(घ) प्राचीनम् – अर्वाचीनम्

(ङ) नीरसः – सरसः